Newyddion

Pobl wedi'u gadael 'mewn limbo' ar ôl seibiant i lawdriniaeth cadarnhau rhywedd yng Nghymru, yn ôl adroddiad Llais

Mae pobl yn disgrifio trallod difrifol, ansicrwydd a diffyg gwybodaeth wrth i Llais alw am fwy o dryloywder, cefnogaeth a chyfranogiad mewn penderfyniadau

Mae pobl yr effeithir arnynt gan yr oedi i lawdriniaeth cadarnhau rhywedd yng Nghymru wedi disgrifio trallod difrifol, iechyd meddwl sy'n gwaethygu a misoedd o ansicrwydd ynglŷn â'u gofal yn y dyfodol, mewn adroddiad newydd a gyhoeddwyd heddiw gan Llais.

Mae'r adroddiad, Yr hyn rydyn ni’n ei glywed: Yr oedi i lawdriniaeth cadarnhau rhywedd, yn seiliedig ar dystiolaeth a gasglwyd gan bobl yr effeithir arnynt yn uniongyrchol gan yr oedi, sefydliadau cynrychioliadol sy'n cefnogi pobl drawsrywiol ac anneuaidd, a thrafodaethau gyda Chyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru (CBCGC).

Ddiwedd Awst 2026, fe wnaeth CBCGC oedi atgyfeiriadau newydd ar gyfer llawdriniaethau sy'n cadarnhau rhywedd, asesiadau llawfeddygol a llawdriniaethau wedi'u trefnu tra bod adolygiad clinigol annibynnol o'r llwybr atgyfeirio llawfeddygol yn cael ei gynnal. Ysgrifennodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro, sy'n gartref i Wasanaeth Rhywedd Cymru, at 451 o bobl ar y llwybr llawfeddygol. Mae tua 60 o bobl sydd i fod i gael llawdriniaeth cyn diwedd mis Rhagfyr yn cael eu hadolygu'n gyntaf, sy'n golygu nad yw'r rhan fwyaf o bobl yn gwybod eto pryd y bydd eu hachosion yn cael eu hystyried.

Mae llawer o bobl a gysylltodd â Llais wedi dweud nad ydyn nhw'n gwybod pryd y bydd eu hachos eu hunain yn cael ei ystyried neu beth allai'r canlyniad ei olygu iddyn nhw.

Effaith ar fywydau pobl

Dros gyfnod o dri mis, clywodd Llais gan bobl a ddisgrifiodd yr effeithiau sylweddol ar les a bywydau bob dydd a achoswyd gan yr oedi.

Dywedodd pobl wrth Llais eu bod wedi profi:

  • Trallod difrifol ac iechyd meddwl sy'n gwaethygu.
  • Ansicrwydd ynglŷn â'u triniaeth yn y dyfodol.
  • Anawsterau cynllunio gwaith, astudio, cyllid a bywyd teuluol.
  • Colledion ariannol sy'n gysylltiedig â llawdriniaeth wedi'i ohirio.
  • Dryswch am y broses adolygu a'r hyn y mae'n ei olygu iddyn nhw.

Dywedodd rhai pobl hefyd wrth y corff llais dinasyddion mai dim ond dyddiau, ac mewn rhai achosion oriau, cyn iddynt ddigwydd. Dywedodd eraill mai'r cyntaf iddynt ddysgu am yr oedi oedd trwy'r cyfryngau cymdeithasol yn hytrach nag yn uniongyrchol gan y GIG.

Dywedodd un person yr effeithiwyd arno gan y saib wrth Llais:

"Rydw i wedi bod yn aros dros ddeng mlynedd am lawdriniaeth ac mae wedi gadael i mi deimlo mor anobeithiol."

Dywedodd eraill wrth Llais eu bod yn teimlo eu bod wedi cael eu gadael "mewn limbo". Roedd rhai pobl hefyd yn cwestiynu pam eu bod yn cael eu hailasesu ar ôl cwblhau llwybr clinigol hir eisoes a mynegodd bryderon am bwrpas rhai o'r cwestiynau adolygu sy'n cael eu gofyn.

Cododd sefydliadau cynrychioliadol bryderon hefyd ynghylch a oes digon o gefnogaeth emosiynol a seicolegol rhagweithiol ar gael i bobl yr effeithir arnynt gan y seibiant, yn ogystal â'u teuluoedd a'u gofalwyr.

Pryderon am gyfathrebu a gwneud penderfyniadau

Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at bryderon a godwyd gan bobl ynglŷn â sut y cyfathrebwyd penderfyniadau sy'n effeithio ar eu gofal a'r graddau yr oedd pobl sy'n defnyddio gwasanaethau yn rhan ohono.

Dywedodd pobl wrth Llais eu bod eisiau gwybodaeth gliriach am:

  • Pam y cyflwynwyd yr oedi
  • Beth mae'r broses adolygu yn ei gynnwys
  • Pan fydd eu hachos unigol yn debygol o gael ei ystyried
  • Pa benderfyniadau y gellid eu gwneud o ganlyniad i'r adolygiad

Mae Llais hefyd yn codi pryderon am y broses a ddefnyddir i wneud a gweithredu'r penderfyniad i oedi llawdriniaeth cadarnhau rhywedd.

Mae Llais yn credu y dylai penderfyniadau sydd â goblygiadau sylweddol i bobl sy'n defnyddio gwasanaethau gael eu llywio gan asesiad o'r effaith ar y rhai yr effeithir arnynt ochr yn ochr ag ystyriaethau clinigol. Dylai hyn gynnwys tystiolaeth o adborth cleifion, cwynion, gohebiaeth a ffynonellau mewnwelediad perthnasol eraill.

Mae'r adroddiad yn dod i'r casgliad y dylai'r ystyriaethau hyn helpu i lywio penderfyniadau cyn iddynt gael eu gwneud, yn hytrach na chael eu hasesu ar ôl eu gweithredu.

Safbwynt Llais yw y dylai canllawiau Llywodraeth Cymru ar newid gwasanaeth fod wedi cael eu dilyn pan wnaed y penderfyniad i oedi llawdriniaeth sy'n cadarnhau rhywedd.

Galwadau i'r CBCGC

Mae'r adroddiad yn galw ar CBCGC i wneud yn siŵr bod yna:

  • Mwy o dryloywder ynghylch yr oedi, yr adolygiad clinigol a phenderfyniadau yn y dyfodol sy'n effeithio ar y gwasanaeth.
  • Gwybodaeth glir i bobl yr effeithir arnynt ynglŷn â ble maen nhw'n sefyll, pryd y bydd eu hachos yn cael ei adolygu a beth sy'n digwydd nesaf.
  • Cymorth emosiynol a seicolegol priodol tra bod pobl yn aros.
  • Adolygiadau hygyrch, gan gynnwys cefnogaeth i bobl niwroamrywiol ac eraill a allai fod angen addasiadau rhesymol.
  • Cynnwys ystyrlon pobl sydd â phrofiad byw wrth lunio dyfodol gwasanaethau rhywedd yng Nghymru.

Dywedodd Ben Eaton, Cyfarwyddwr Gweithredol Cynllunio a Chyflawni a Dirprwy Brif Weithredwr Llais:

"Y neges gryfaf a glywsom oedd am yr effaith y mae hyn wedi'i chael ar iechyd meddwl a lles pobl.

"Roedd pobl yn siarad am drallod difrifol, ansicrwydd a theimlo'n methu cynllunio ar gyfer y dyfodol wrth iddyn nhw aros i ddysgu beth sy'n digwydd nesaf.

"Efallai y bydd rhai o'r bobl yr effeithir arnynt fwyaf yn uniongyrchol yn dal i fod yn aros am wybodaeth am eu sefyllfa eu hunain. Ni ddylai pobl gael eu gadael yn dibynnu ar gyhoeddiadau cyhoeddus i ddeall beth sy'n digwydd gyda'u gofal.

"Yn ein hadroddiad newydd rydym wedi nodi camau ymarferol y dywedodd pobl wrthym y byddai'n darparu mwy o sicrwydd, cefnogaeth a chyfranogiad mewn penderfyniadau sy'n effeithio ar eu gofal.

"Mae gan bawb sy'n defnyddio gwasanaethau iechyd a gofal yng Nghymru'r hawl i gael eu clywed. Mae'r egwyddor honno'n berthnasol yma yn union fel y mae ym mhob rhan arall o'r GIG." 


A yw eich gofal wedi'i effeithio? 

Os ydych wedi cael eich effeithio gan yr oedi i atgyfeiriadau neu weithdrefnau llawdriniaeth cadarnhau rhywedd, rydym am glywed gennych.

Gallwch ddweud wrthym am eich profiad drwy lenwi ein harolwg cenedlaethol, neu drwy siarad yn uniongyrchol ag aelod o'ch tîm lleol Lais. Beth bynnag rydych chi'n ei ddewis, rydyn ni yma i wrando.

Rhannwch eich stori ar-lein neu cysylltwch â'ch tîm lleol Llais i siarad ag aelod o staff.  

Mae Gwasanaeth Rhywedd Cymru yn cyhoeddi diweddariadau ac atebion i gwestiynau cyffredin ar ei wefan, sydd ar gael yma.